Phương pháp tính giá hàng tồn kho xuất bán và tác động tới lợi nhuận

Trị giá hàng xuất kho là một trong những con số quyết định chi phí hàng bán ra, qua đó ảnh hưởng trực tiếp tới lợi nhuận kế toán và cả số thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp. Cùng một lượng hàng mua vào, nhưng doanh nghiệp áp dụng phương pháp tính giá khác nhau sẽ cho ra kết quả kinh doanh khác nhau trong từng kỳ. Vì vậy, kế toán cần hiểu rõ từng phương pháp, chọn phương án phù hợp với đặc điểm hàng hoá, duy trì nhất quán và khai báo chính xác trên phần mềm ngay từ đầu.

Vì sao phương pháp tính giá hàng xuất kho quan trọng

Khi hàng hoá, vật tư được xuất ra để bán hoặc đưa vào sản xuất, kế toán phải xác định trị giá của lượng hàng đó. Giá trị này được chuyển thành chi phí hàng bán ra trên Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, còn phần còn lại nằm trong giá trị hàng tồn kho cuối kỳ trên Bảng cân đối kế toán. Hai chỉ tiêu này luôn vận động ngược chiều: trị giá xuất kho tính càng cao thì chi phí trong kỳ càng lớn, lợi nhuận càng thấp và giá trị tồn kho cuối kỳ càng nhỏ; ngược lại, trị giá xuất kho thấp làm lợi nhuận kỳ này cao hơn nhưng đẩy chi phí sang các kỳ sau.

Theo chế độ kế toán doanh nghiệp tại Thông tư 99/2025/TT-BTC, việc kế toán nhập, xuất, tồn nguyên liệu, vật liệu trên Tài khoản 152 cũng như hàng mua đang đi đường trên Tài khoản 151 đều phải tuân theo nguyên tắc ghi nhận ban đầu quy định tại Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 02 - Hàng tồn kho. Điều này có nghĩa là giá trị hàng tồn kho được hình thành từ chi phí thực tế bỏ ra để có được hàng, và phương pháp tính giá xuất kho chỉ là cách phân bổ tổng chi phí đó giữa phần đã bán và phần còn tồn.

Một điểm đáng chú ý trong Thông tư 99/2025/TT-BTC là văn bản này không còn quy định hai phương pháp hạch toán hàng tồn kho theo kiểu kê khai thường xuyên và kiểm kê định kỳ như trước. Thay vào đó, thuyết minh báo cáo tài chính yêu cầu doanh nghiệp nêu rõ mình tính trị giá hàng xuất kho theo từng lần phát sinh hay tính trên cơ sở giá trị hàng tồn kho cuối kỳ. Đây là thay đổi về cách tiếp cận mà kế toán cần cập nhật khi khai báo chính sách kế toán.

Các phương pháp tính giá trị hàng tồn kho được thừa nhận

Phần thuyết minh về nguyên tắc kế toán hàng tồn kho trong Thông tư 99/2025/TT-BTC liệt kê các phương pháp tính giá trị hàng tồn kho mà doanh nghiệp có thể áp dụng, gồm: bình quân gia quyền; nhập trước, xuất trước; giá thực tế đích danh; và phương pháp bán lẻ. Dưới đây là đặc điểm và tác động của từng phương pháp.

Bình quân gia quyền

Trị giá hàng xuất kho được xác định theo đơn giá bình quân của toàn bộ lượng hàng cùng loại có trong kho, tính trên cơ sở tổng giá trị chia cho tổng số lượng. Doanh nghiệp có thể tính đơn giá bình quân sau mỗi lần nhập (bình quân liên hoàn) hoặc tính một lần vào cuối kỳ. Ưu điểm là làm mượt biến động giá mua giữa các lô hàng, chi phí hàng bán ra ít bị đột biến. Nhược điểm là nếu chọn tính cuối kỳ thì trong kỳ chưa có trị giá xuất kho chính xác, gây khó khăn cho việc theo dõi lãi lỗ theo từng đơn hàng.

Nhập trước, xuất trước

Phương pháp này giả định lô hàng nào nhập kho trước sẽ được xuất trước, do đó trị giá hàng xuất kho lấy theo đơn giá của các lô cũ, còn hàng tồn cuối kỳ mang đơn giá của các lô mới nhất. Khi đơn giá mua có xu hướng tăng, chi phí hàng bán ra sẽ thấp hơn, lợi nhuận kỳ hiện tại cao hơn và giá trị tồn kho phản ánh sát giá thị trường hiện hành. Phương pháp phù hợp với hàng hoá có hạn sử dụng, cần luân chuyển theo đúng trình tự nhập kho.

Giá thực tế đích danh

Hàng xuất kho thuộc lô nào thì lấy đúng trị giá của lô đó. Đây là phương pháp phản ánh chính xác nhất chi phí của từng món hàng, nhưng đòi hỏi doanh nghiệp phải nhận diện và theo dõi được từng lô, từng đơn vị hàng. Phương pháp thường được áp dụng cho hàng có giá trị lớn, số lượng ít, dễ phân biệt như máy móc, xe cộ, trang sức hoặc hàng đặt riêng theo đơn.

Phương pháp bán lẻ

Phương pháp này được dùng chủ yếu trong ngành bán lẻ có nhiều mặt hàng, luân chuyển nhanh với biên lợi nhuận tương tự nhau. Trị giá hàng tồn kho được ước tính từ giá niêm yết của hàng còn trong kho trừ đi phần lợi nhuận gộp ước tính. Kế toán cần thận trọng khi xác định tỷ lệ lợi nhuận gộp bởi tỷ lệ này ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí hàng bán ra được ghi nhận.

Bảng so sánh tổng quan

Tác động tới chi phí hàng bán ra, lợi nhuận và báo cáo lưu chuyển tiền tệ

Việc chọn phương pháp tính giá không làm thay đổi tổng chi phí mua hàng trong suốt vòng đời của lô hàng, nhưng làm thay đổi thời điểm chi phí đó xuất hiện trên báo cáo. Khi giá mua biến động mạnh, hai phương pháp khác nhau có thể cho ra lợi nhuận gộp chênh lệch đáng kể trong cùng một kỳ. Do đó, người đọc báo cáo tài chính cần căn cứ vào thuyết minh về chính sách kế toán hàng tồn kho để hiểu đúng con số lợi nhuận.

Ngoài Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, giá trị hàng tồn kho còn chi phối Báo cáo lưu chuyển tiền tệ lập theo phương pháp gián tiếp. Theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, luồng tiền từ hoạt động kinh doanh được xác định bằng cách xuất phát từ lợi nhuận trước thuế thu nhập doanh nghiệp, rồi loại bỏ ảnh hưởng của những khoản không phải bằng tiền và điều chỉnh theo biến động vốn lưu động, trong đó có chỉ tiêu tăng, giảm hàng tồn kho. Giá trị tồn kho cuối kỳ cao hay thấp do phương pháp tính giá sẽ kéo theo chỉ tiêu này thay đổi, dù lượng tiền thực chi để mua hàng không đổi.

Một điểm kỹ thuật cần lưu ý: trong giá trị hàng tồn kho cuối kỳ có thể chứa phần khấu hao tài sản cố định đã phân bổ vào chi phí sản xuất nhưng sản phẩm chưa tiêu thụ. Thông tư 99/2025/TT-BTC quy định chỉ tiêu khấu hao tài sản cố định và bất động sản đầu tư gồm cả số khấu hao đã tính vào kết quả kinh doanh và số khấu hao còn nằm trong hàng tồn kho chưa bán, đồng thời chỉ tiêu tăng, giảm hàng tồn kho cũng bao gồm phần khấu hao này. Khi doanh nghiệp không bóc tách được số khấu hao còn nằm trong hàng tồn kho với số đã vào kết quả kinh doanh thì chỉ tiêu khấu hao được trình bày gộp. Việc hiểu rõ nguyên tắc này giúp tránh ghi nhận trùng hoặc bỏ sót khi lập báo cáo lưu chuyển tiền tệ. Chỉ tiêu mang giá trị âm được trình bày trong ngoặc đơn theo đúng quy ước của biểu mẫu.

Cách chọn phương pháp và nguyên tắc nhất quán trong kỳ

Không có phương pháp nào đúng cho mọi doanh nghiệp. Việc lựa chọn nên dựa trên các tiêu chí sau:

• Đặc điểm hàng hoá: hàng đồng nhất, mua nhiều lần với đơn giá dao động nên dùng bình quân gia quyền; hàng có hạn dùng nên dùng nhập trước, xuất trước; hàng giá trị lớn, nhận diện được nên dùng thực tế đích danh; bán lẻ nhiều mặt hàng có thể dùng phương pháp bán lẻ.
• Năng lực theo dõi: thực tế đích danh và nhập trước, xuất trước đòi hỏi quản lý được từng lô; nếu hệ thống kho chưa hỗ trợ, bình quân gia quyền sẽ khả thi hơn.
• Mục tiêu quản trị: doanh nghiệp cần biết lãi lỗ theo từng đơn hàng nên tính trị giá xuất kho theo từng lần phát sinh thay vì chờ đến cuối kỳ.
• Xu hướng giá đầu vào: cần cân nhắc tác động tới lợi nhuận và thuế thu nhập doanh nghiệp trong bối cảnh giá tăng hoặc giảm kéo dài.

Sau khi chọn, doanh nghiệp phải áp dụng nhất quán trong kỳ kế toán và giữa các kỳ. Thuyết minh báo cáo tài chính theo Thông tư 99/2025/TT-BTC yêu cầu nêu rõ bốn nội dung: nguyên tắc ghi nhận hàng tồn kho (theo chi phí ban đầu hay theo giá trị thuần có thể thực hiện được), phương pháp tính giá trị hàng tồn kho, phương pháp hạch toán (tính theo từng lần xuất hay theo giá trị tồn cuối kỳ) và phương pháp trích lập dự phòng cho hàng tồn kho bị suy giảm giá trị. Khi thay đổi phương pháp, doanh nghiệp cần có lý do chính đáng và trình bày ảnh hưởng của thay đổi để người đọc có thể so sánh số liệu giữa các kỳ.

Một số tình huống đặc thù cũng cần được xử lý thống nhất với phương pháp đã chọn:

• Thanh toán bằng hàng tồn kho: khi doanh nghiệp mua lại phần vốn góp của đơn vị khác và trả cho bên chuyển nhượng bằng hàng tồn kho, giao dịch được kế toán như bán hàng tồn kho theo hình thức hàng đổi hàng; trị giá hàng xuất đi vẫn được tính theo phương pháp đang áp dụng.
• Hàng thừa khi kiểm kê: nếu đã rõ nguyên nhân (nhầm lẫn khi cân, đo, đếm hoặc quên ghi sổ), kế toán căn cứ nguyên nhân để ghi sổ. Nếu chưa rõ nguyên nhân, ghi Nợ các TK 111, 152, 153, 156, 211 và Có TK 338 (3381); khi có quyết định xử lý của cấp có thẩm quyền thì ghi Nợ TK 338 (3381) và Có các tài khoản liên quan.
• Hàng bị suy giảm giá trị: khoản dự phòng phải được tính riêng theo từng loại vật tư, hàng hoá, sản phẩm tồn kho; với dịch vụ dở dang thì tính theo từng loại dịch vụ có mức giá riêng. Khi phát sinh tổn thất hàng tồn kho đã được trích lập dự phòng, doanh nghiệp dùng số dự phòng đã lập để bù đắp trước.

Thiết lập phương pháp tính giá trên phần mềm kế toán

Hầu hết phần mềm kế toán hiện nay đều cho phép khai báo phương pháp tính giá hàng tồn kho ngay khi tạo dữ liệu kế toán và đưa bước tính, cập nhật giá hàng tồn kho vào nhóm bút toán phân bổ, kết chuyển cuối kỳ. Để thiết lập đúng, kế toán nên thực hiện theo trình tự sau:

1. Khai báo chính sách kế toán: chọn phương pháp tính giá (bình quân gia quyền, nhập trước xuất trước, thực tế đích danh hoặc bán lẻ) và cách tính trị giá xuất kho (theo từng lần phát sinh hay cuối kỳ). Nội dung này phải khớp với thuyết minh báo cáo tài chính.
2. Thiết lập danh mục hàng hoá: mã hoá từng loại vật tư, hàng hoá, thành phẩm thống nhất; với phương pháp thực tế đích danh hoặc nhập trước xuất trước cần bật tính năng theo dõi theo lô hoặc theo số nhập kho.
3. Nhập số dư đầu kỳ: ghi đúng số lượng và trị giá tồn đầu của từng mã hàng, bởi đơn giá bình quân hay thứ tự lô xuất đều phụ thuộc vào dữ liệu này.
4. Ghi nhận chứng từ mua hàng: với các giao dịch mua chịu, sổ Nhật ký mua hàng ghi chép theo từng loại hàng tồn kho của đơn vị, giúp đối chiếu được giữa hàng nhập kho và công nợ phải trả.
5. Chạy tính giá cuối kỳ: trước khi kết chuyển, thực hiện bút toán tính và cập nhật giá hàng tồn kho để phần mềm xác định trị giá xuất kho cho mọi phiếu xuất trong kỳ, sau đó mới kết chuyển chi phí hàng bán ra.
6. Đối chiếu số liệu: sau khi hạch toán hết chứng từ và xử lý kết chuyển, đối chiếu số liệu tiền, số liệu hàng tồn kho, tài sản cố định cùng số dư các khoản phải thu, phải trả giữa sổ chi tiết và sổ tổng hợp.

Thông tư 99/2025/TT-BTC cũng yêu cầu sổ kế toán chi tiết các tài khoản phải thu, phải trả và hàng tồn kho phải được theo dõi chi tiết cho từng giao dịch để phục vụ lập Báo cáo lưu chuyển tiền tệ. Vì vậy, khi cấu hình phần mềm, kế toán nên bật đầy đủ các chiều theo dõi (mã hàng, kho, lô, đối tượng) ngay từ đầu, tránh tình trạng phải điều chỉnh lại khi lập báo cáo cuối năm.

Một lưu ý thực tế: nếu giữa kỳ doanh nghiệp đổi phương pháp tính giá trên phần mềm, hệ thống sẽ tính lại trị giá xuất kho của toàn bộ phiếu xuất từ đầu kỳ, làm thay đổi chi phí hàng bán ra và lợi nhuận đã báo cáo trước đó. Do đó, mọi thay đổi phải được cân nhắc kỹ, ghi nhận lý do và chỉ áp dụng từ đầu kỳ kế toán mới.

Câu hỏi thường gặp

Doanh nghiệp có thể dùng nhiều phương pháp tính giá cho các nhóm hàng khác nhau không?

Chế độ kế toán yêu cầu thuyết minh rõ phương pháp áp dụng và duy trì nhất quán. Trong thực tế, một số doanh nghiệp áp dụng phương pháp khác nhau cho các nhóm hàng có bản chất khác nhau, nhưng cần nêu rõ trong thuyết minh và giữ ổn định qua các kỳ. Bạn nên trao đổi với kiểm toán hoặc chuyên gia tư vấn trước khi quyết định.

Thông tư 99/2025/TT-BTC còn phân biệt kê khai thường xuyên và kiểm kê định kỳ không?

Không. Văn bản này không còn quy định kế toán hàng tồn kho theo hai phương pháp kê khai thường xuyên và kiểm kê định kỳ. Thay vào đó, doanh nghiệp thuyết minh mình tính trị giá hàng xuất kho theo từng lần phát sinh hay trên cơ sở giá trị tồn cuối kỳ.

Phương pháp tính giá có làm thay đổi tổng lợi nhuận qua nhiều kỳ không?

Tổng chi phí của một lô hàng là cố định, phương pháp tính giá chỉ phân bổ chi phí đó giữa phần đã bán và phần còn tồn, nên lợi nhuận giữa các kỳ bị lệch chứ tổng lợi nhuận qua toàn bộ vòng đời lô hàng không thay đổi.

Khi kiểm kê phát hiện hàng thừa thì hạch toán ra sao?

Nếu chưa xác định được nguyên nhân, ghi Nợ các tài khoản hàng tồn kho hoặc tài sản liên quan và Có TK 338 (3381). Khi có quyết định xử lý của cấp có thẩm quyền, ghi Nợ TK 338 (3381) và Có các tài khoản liên quan. Nếu đã rõ nguyên nhân thừa thì căn cứ nguyên nhân đó để ghi sổ.

Khấu hao nằm trong hàng tồn kho chưa bán được trình bày thế nào trên báo cáo lưu chuyển tiền tệ?

Chỉ tiêu khấu hao tài sản cố định và bất động sản đầu tư bao gồm cả số khấu hao còn nằm trong giá trị hàng tồn kho cuối kỳ, đồng thời chỉ tiêu tăng, giảm hàng tồn kho cũng gồm phần khấu hao này. Khi không bóc tách được, doanh nghiệp trình bày gộp theo hướng dẫn của Thông tư 99/2025/TT-BTC.

Việc chọn đúng phương pháp tính giá hàng tồn kho và cấu hình chuẩn trên phần mềm giúp doanh nghiệp có số liệu chi phí, lợi nhuận đáng tin cậy và giảm rủi ro khi quyết toán thuế. Nếu bạn cần tư vấn lựa chọn phương pháp phù hợp với mô hình kinh doanh hoặc hỗ trợ thiết lập chính sách kế toán hàng tồn kho theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, hãy liên hệ với đội ngũ TaxAZ để được đồng hành.